فقیه در هر مسئله‌ای با دو رویکرد موضوع‌شناسی و حکم‌شناسی مواجه می‌شود و موضوع‌شناسی دقیق و علمی، در استنباط حکم شرعی اثرگذار است. «کفر» یکی از اصطلاحات مهم و کاربردی در فقه اسلامی است که در ابواب فقهی مختلفی همچون: «طهارت، زکات، نکاح، بیع، ارث و قصاص» بیان شده، احکام متعددی دربارۀ کافر و ارتباط با او وجود دارد. موضوع‌شناسی واژۀ «کفر» که در فرآیند استنباط بسیاری از احکام شرعی، ضروری و تأثیرگذار می‌باشد؛ اما در اغلب کتب فقهی مغفول مانده، تعریف دقیق و مطابق با فرآیندی علمی از آن ارائه نشده است. نتایج این مقاله با استفاده از منابع مکتوب و به روش توصیفی ــ تحلیلی، مفهوم‌شناسی واژۀ «کفر» را در اندیشۀ فقهی آیت الله سید محمد سعید حکیم از فقهای معاصر ارائه می‌کند. ایشان کفر را در اصطلاح فقهی به معنای انکار آگاهانه و از روی ارادۀ شخص عاقل و بالغ، نسبت به خداوند، پیامبر؟ص؟ و یا فرائض و ضروریات دین می‌داند. مفهوم «کفر» در مقابل «اسلام» به‌نحو تناقض است و همۀ انسان‌ها متصفند به کفر یا اسلام. چهار مؤلفه مفهومی کفر عبارتند از: عقل و بلوغ، اراده و اختیار، جحد و انکار و نیز علم و آگاهی. بدین ترتیب، بر اساس تطبیق مؤلفه‌های چهارگانه بر برخی از مصادیق موجود، برای پنج گروه «منکر ضروری دین، مرتد، غالی، ناصبی و برخی فرقه‌های نوظهور» در صورت تحقق انکار از روی علم و آگاهی، کفر اثبات گردید.