https://www.mozooshenasimags.ir/ دوفصلنامه «موضوع‌شناسی فقهی» fa daily 1 Tue, 17 Mar 2026 00:00:00 +0330 Tue, 17 Mar 2026 00:00:00 +0330 https://www.mozooshenasimags.ir/article_242027.html تعیین معیار عنوان «امّ» (مادر) به دلیل مترتب شدن آثار حقوقی گسترده، از چالش‌های مهم فقه امامیه در مواجهه با پدیدۀ «رحم جایگزین» است؛ این مسئله با تفکیک نقش مادر میان صاحب تخمک (مادر ژنتیکی) و صاحب رحم (زنِ حامل) این پرسش را مطرح می‌سازد که مادر شرعی فرزند کیست؟ نوشتار حاضر با روش توصیفی ــ تحلیلی، پس از بررسی مفاهیم اصلی، به دسته‌بندی و تحلیل سه نظریۀ «ژنتیک‌محوری»، «ولادت‌محوری» و «تعدد مادر یا لزوم احتیاط» در میان آرای فقها می‌پردازد و ادلۀ هر کدام از نظریه‌ها را مطابق با منابع قرآنی، روایی و قواعد فقهی استخراج کرده، به نقد می‌کشد. محور اصلی تحلیل، بازتفسیر آیۀ حصر در سورۀ مجادله، ملاک‌شناسی از روایات و کاربرد قواعدی چون «الزرع للزارع» و «قیاس اولویت» است. یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد نظریه ژنتیک‌محوری با ملاک‌های تکوینی سازگارتر است و این در حالی است که نظریۀ ولادت‌محوری از ظواهر قدرتمند نصّی برخوردار است. این مقاله در نهایت به این نتیجه دست می‌یابد که دیدگاه ترکیبی موجه‌تر است و پاسخی جامع‌تر ارائه می‌دهد؛ بدین صورت، «امّ نسبی» که آثار کامل نسب بر او مترتب است، صاحب تخمک است و «صاحب رحم» به واسطۀ نقش بی‌بدیل خود در حمل، دارای «أمومت سببی» است که حداقل اثر قطعی آن، ثبوت محرمیت ابدی میان او و فرزند خواهد بود.‌  https://www.mozooshenasimags.ir/article_242028.html از پیش‌شرط‌های اصلی پاسخ‌گویی به مسائل و نیازهای نوپدید جوامع انسانی دست‌یابی به شناخت دقیق از موضوعات با تکیه بر سنت‌های اصیل فقه شیعی است و تحقق این هدف، مستلزم بازشناسی دقیق روش فقیهان امامیه در فرآیند شناخت موضوعات احکام فقهی است؛ که تاکنون آن‌گونه که شایسته است مورد توجه قرار نگرفته است. پژوهش حاضر با رویکرد کتابخانه‌ای و تمرکز بر اثر ارزشمند «منتهی المطلب»، به بررسی روش‌شناسی شناخت موضوعات فقه عبادی از منظر علامه حلی می‌پردازد. در گام نخست مقاله، تصریحات نظری علامه در چارچوب مبانی فکری، اصول و قواعد حاکم بر شناخت موضوعات استخراج شده و در گام دوم، با توجه به این چارچوب‌ها، تحلیل تطبیقی نمونه‌های کاربردی ارائه گردیده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علامه حلی با تکیه بر مبانی استدلالی و اصولی روشمند، الگویی منسجم برای شناخت موضوعات فقهی ارائه کرده است. در این الگو، ایشان با استناد به معلومات یقینی و پرهیز از ارجاع به مجهولات، توجه به گونه‌شناسی موضوعات، تعیین متصدی شناخت موضوعات، تبیین ضوابط شناخت مقادیر شرعی، تقسیم موضوعات به اعتبار میزان تصرف شارع، بهره‌گیری از اصول لفظی همچون: اصالت اطلاق و اصالت حقیقت، رعایت تناسب پرسش و پاسخ، تمایز میان گزاره‌های حقیقی و اعتباری، حجّیت اجماع و قضایای شخصی و نیز بهره‌گیری از ظرفیت‌های سایر علوم و ظرفیت دانشی مذاهب اسلامی، نظامی روش‌مند برای شناخت موضوعات فقهی عبادی ترسیم نموده است.   https://www.mozooshenasimags.ir/article_242029.html در سال‌های اخیر افزایش جهانی و داخلی قیمت طلا باعث جذابیت آن برای سرمایه گذاری شده است. امروزه علاوه بر معاملات طلا به شکل سنتی، خرید و فروش طلا در سکوهای اینترنتی به شکل قابل توجهی گسترش یافته است. برخی از این معاملات به صورت معاملات اسپات و معاملات اهرمی انجام می‌گیرد. این پژوهش به بررسی موضوع شناسانۀ فقهی معاملات طلا در سکوهای اینترنتی پرداخته تا ابعاد فقهی این معاملات را تبیین نموده، استفتائات دقیقی از مراجع معظم تقلید صورت بگیرد. در تکمیل بررسی موضوع‌شناسانۀ معاملات طلا با تطبیق این نوع معاملات بر مبانی فقهی؛ مواردی مانند قبض و اقباض در معامله، قصد جدی برای معامله، جهت معامله، بیع دین به دین، ربا، قمار و رهان، اکل مال به باطل و اختلال در نظام اقتصادی مورد پژوهش قرار گرفت. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که اختلال در نظام اقتصادی، مهم‌ترین مانع فقهی مشروعیت معاملات طلا در سکوهای اینترنتی است. https://www.mozooshenasimags.ir/article_242030.html جنین در رحم مادر مراحل مختلفی از فرآیند خلقت را تجربه می‌کند که در این مراحل تدریجی از موجود چند سلولی لقاح یافته، به جنین کامل دارای روح و حیات تبدیل می‌شود. این چرخۀ تکاملی تا قبل از رسیدن به زمان نفخ روح، دارای پنج مرحلۀ «نطفه، علقه، مضغه، عظام و کسوت لحمی» است. در ابواب مختلف فقه (در باب‌های طهارت، نکاح، طلاق و دیات) برای هر یک از این مراحل، احکام و آثار ویژه‌ای مطرح شده. در حوزۀ کشف معیار در شناخت موضوع «مراحل جنین» دو دیدگاه تعبدی و عرفی وجود دارد؛ یکی بر اساس تعبد به روایات و در نظر گرفتن معیار تلفیقی زمانی ــ زیستی و دیدگاه دیگر بر مبنای عرف و ملاحظۀ صرف ویژگی‌های تکوینی و زیستی است. با تقویت دیدگاه اول (معیار زمانی ــ زیستی) می‌توان گفت بر اساس روایات، برای تشخیص مراحل رشد جنین دو معیار وجود دارد: اول زمان‌بندی‌های مراحل جنینی که طبق آن فاصلۀ مراحل سه‌گانه (نطفه، علقه، مضغه)، چهل روز تعیین می‌شود؛ دوم ویژگی‌های زیستی و بیولوژیکی است که این ویژگی‌ها در تمامی مراحل 3گانۀ رشد بیان شده، ولی به جهت اینکه بازۀ زمانی مشخص در دو مرحلۀ «عظم و لحم» بیان نشده است؛ استفاده از ویژگی‌های ساختاری ــ زیستی مبتنی بر روایات در این دو مرحله، بررسی این موضوع را از اهمیت بیشتر برخوردار کرده است. تحلیلی درست و مناسب از مراحل مختلف رشد جنین می‌تواند در فرایند استنباط احکام تکلیفی‌ و وضعی مرتبط با جنین و ارائۀ احکام قضایی در این حوزه، راهگشا باشد، امر مهمی که تاکنون کمتر به تبیین و توضیح آن پرداخته شده است. ‌ https://www.mozooshenasimags.ir/article_242031.html فقیه در هر مسئله‌ای با دو رویکرد موضوع‌شناسی و حکم‌شناسی مواجه می‌شود و موضوع‌شناسی دقیق و علمی، در استنباط حکم شرعی اثرگذار است. «کفر» یکی از اصطلاحات مهم و کاربردی در فقه اسلامی است که در ابواب فقهی مختلفی همچون: «طهارت، زکات، نکاح، بیع، ارث و قصاص» بیان شده، احکام متعددی دربارۀ کافر و ارتباط با او وجود دارد. موضوع‌شناسی واژۀ «کفر» که در فرآیند استنباط بسیاری از احکام شرعی، ضروری و تأثیرگذار می‌باشد؛ اما در اغلب کتب فقهی مغفول مانده، تعریف دقیق و مطابق با فرآیندی علمی از آن ارائه نشده است. نتایج این مقاله با استفاده از منابع مکتوب و به روش توصیفی ــ تحلیلی، مفهوم‌شناسی واژۀ «کفر» را در اندیشۀ فقهی آیت الله سید محمد سعید حکیم از فقهای معاصر ارائه می‌کند. ایشان کفر را در اصطلاح فقهی به معنای انکار آگاهانه و از روی ارادۀ شخص عاقل و بالغ، نسبت به خداوند، پیامبر؟ص؟ و یا فرائض و ضروریات دین می‌داند. مفهوم «کفر» در مقابل «اسلام» به‌نحو تناقض است و همۀ انسان‌ها متصفند به کفر یا اسلام. چهار مؤلفه مفهومی کفر عبارتند از: عقل و بلوغ، اراده و اختیار، جحد و انکار و نیز علم و آگاهی. بدین ترتیب، بر اساس تطبیق مؤلفه‌های چهارگانه بر برخی از مصادیق موجود، برای پنج گروه «منکر ضروری دین، مرتد، غالی، ناصبی و برخی فرقه‌های نوظهور» در صورت تحقق انکار از روی علم و آگاهی، کفر اثبات گردید. https://www.mozooshenasimags.ir/article_242032.html یکی از چالش‌های مهم در نظام بانکی، مطالبات غیرجاری است؛ ازاین‌رو شورای پول و اعتبار در صدد برآمد با تدوین و تصویب دستورالعمل اجرایی «امهال مطالبات غیرجاری» و ابلاغ آن به بانک‌ها مشکل مطالبات جاری را در حدّ امکان حل کند. امهال به‌معنای مهلت دادن به مشتریان بدهکاری است که مطالبات بانک از آنها غیر جاری شده است و طبق دستورالعمل مزبور با چهار روش «تقسیط مجدد، تمدید، تجدید و تبدیل» مهلت داده می‌شود. مهم‌ترین چالش فقهی که امهال به بدهکاران بانک را با اشکال مواجه می‌کند، شائبۀ ربا بودن آن است؛ زیرا نباید شیوه‌های امهال مستلزم تمدید مدت بدهی به‌ازای پرداخت مبالغ اضافی باشد. ازآنجاکه این شیوه‌ها یکی از پرسش‌های پرتکرار از دفاتر مراجع معظم تقلید است، پژوهش حاضر به بررسی موضوع‌شناسانۀ این موضوع پرداخته است. یافته‌های این پژوهش به روش توصیفی ــ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و با تأکید بر دستورالعمل اجرایی «امهال» در نظام بانکی انجام شده است و در قالب 12 استفتاء جمع‌بندی شده، آماده ارسال به دفاتر مراجع معظم تقلید، برای صدور فتوای مقتضی است.   https://www.mozooshenasimags.ir/article_242033.html از جمله آسیب‌هایی که فقیه را در مسیر شناخت موضوعات تهدید می‌کند، نگاه جزئی‌نگرانه، یا غرض‌ورزی کارشناس و به دنبال آن، تصور اشتباه از مسئله است که به صدور حکمی وارونه منجر می‌شود. «موضوع‌شناسیِ فقهی»، تحلیلِ کارشناسانۀ افعال، اعیان و پدیده‌های نوظهور، با رویکرد فقهی و به هدف تعیین عنوان فوقانی است که از شئون منصب فقاهت بوده، یعنی فقیه در کنار فقاهت، رکن مقوّمِ کشف حکم در مسائل مستحدثه محسوب می‌شود؛ شش عامل، موارد نوپدید را مبهم و نیازمند موضوع‌شناسی می‌کند: تغییر روش یا مبدأ پیدایش، عروض تغییرات اساسی، شباهت با عناوین سابق، ترکیب پیچیده، بدیع بودن؛ و وظیفۀ موضوع‌شناسی در قبال این موارد، تبیین دقیق اجزاء و شرایط افعال و اعیان نوپیدا؛ همچنین بررسی زمینه‌های عروض احکام ثانوی است؛ که فقیه، یا خودش به این مباحث ورود می‌کند و یا  از کارشناسان کمک می‌گیرد؛ پژوهش حاضر با روش تحلیلی ــ انتقادی و بهره‌گیری از داده‌های کتابخانه‌ای به آسیب‌شناسی موضوع‌شناسی و تأثیر موضوع‌شناسیِ نادرست در تعیین حکم را در دو عنوان نوپدید از فقه پزشکی دنبال می‌کند؛ این دو عنوان عبارتند از: «تلقیح مصنوعی» و «تغییر جنسیت». بررسی این دو عنوان، نشان می‌دهد که گزارشی غیرواقعی از بحران جمعیتی و راهکارهای مدیریت آن، روش‌های چالشی و اختلافیِ تلقیح را در دل قانون جوانی جمعیت جای داده؛ یا در تغییر جنسیت، چشم‌پوشی از راه‌های مشروع، درمان را منحصر در عمل جراحی و ترتب آثار جنس جدید بعد از عمل دانسته و این فرآیند را قانونی کرده است؛ در حالی که راه‌های بی‌چالش نیز وجود دارد؛ به‌علاوه در آینده‌ای نزدیک، تعامل این دو دسته افراد با سایرین، چالشی در سطح اختلال نظام پدید خواهد آورد.‌